Ատրպէյճանն ու Ղարաբաղեան պայքարը

36 տարիներէ ի վեր «Արապի» ամսագիրքի ընթերցողներէն եմ: Այս տարիներու հանրագումարին մէջ իմ համակրանքս կ’արտացոլայ, աւելի ճիշդ է ըսել «Արապի»ին հանդէպ իմ գնահատանքս կը հաւասարի մեծ ուսուցիչ դաստիարակներու արժեւորումին:

«Արապի» էն ես սորված եմ բազմաթիւ օգտաշատ գիտելիքներ,գիտութեան բոլոր ճիւղերուն մէջ, ծանօթացած եմ մեծ գրողներու եւ իմաստասէրներու, սուզուած փիլիսոփայական եւ գիտական մեկնաբանութիւններու խորերը, այս թերթին շնորհիւ տիրացած եմ արտայայտչական միջոցներու, եւ փաստարկներու ոյժին: Իր մով կազմաւորուած են համոզմունքներս: «Արապի»ն կը պարունակէ աշխարհի չորս ծագերունմարդկային քաղաքակրթութեան ստեղծած լաւագոյնն ու օգտակարը: Այս երկար տարիներուն «Արապի»ի ոչ մէկ համար չէ արժանացած արհամարհանքիս, անոր բոլոր թիւերը պահուած ու պահպանուած են իմ մօտ:

Յաճախ փորձած եմ գրել սակայն չեմ ըրած, այս անգամ գրելուս դրդապատճառը թիւ 473-ի մէջ լոյս տեսած, Դոկտոր Մուհամմէտ էլմունսի Ղանտիլի ուսումնասիրութիւնն է Ատրպէյճանի մասին: Յօդուածագիրը շնորհակալ գործ կատարած է ընթերցողներուն ծանօթացնելով նախկին սովետական իշխանութենէն ազատագրուած Կովկասեան ժողովուրդներու տառապանքներն ու ժառանգած հակասութիւնները եւ այդ իշխանութեան քաղաքական ժխտական կողմերը, որոնք երեկուայ բարեկամ դրացիները վերածեցին թշնամիներու:

Սակայն կ’ուզեմ յարգելի յօդուածագիրին ըսել, որ դուք ձեր սերտողութեան մէջ անարդար գտնուած էք հայերուն հանդէպ, թէեւ լուրջ եւ անկեղծ մօտեցում ունեցած էք: Ես չեմ զարմանար նկատելով ձեր համակրանքը բարեկամ ազերի ժողովուրդին հանդէպ, ներկայի իր տագնապներուն մէջ, որոնց մէկ մասը հետեւանք է սովետական իշխանութենէն փրկուելուն, միւս մասն ալ Ղարաբաղի պատճառաւ հայերու դէմ ունեցած խնդիրներուն եւ պատերազմին:

Gontag

 Ղարաբաղեան խնդրին հանդէպ ձեր ունեցած կարծիքին, եւ հայութեան առնչուող անոր պատճառներուն մասին չէ որ կ’ուզեմ վիճիլ ձեր հետ. բնական է որ շրջանային այսպիսի թնճուկներու պարագային կրնան տարբեր կարծիքներ գոյութիւն ունենալ եւ իւրաքանչիւրը ազատ է դիրքորոշուելու այնպէս ինչպէս կը փափաքի, կամ այնպէս ինչպէս համոզուած է:

Ես միայն կ’ուզեմ պատասխանել երեք հարցերու որոնք արծարծուած են ձեր յօդուածին մէջ. առաջինը ձեր ապշանքն է Հայաստանի քաղաքական վիճակին առջեւ, երկրորդը` Լոզանի վեհաժողովը, եւ երրորդը` ձեր յօդուածին մէջ առանց պատասխաններու (փաստերու) յիշուած բազմաթիւ օրինակները:

 Ա. Դուք ապշած էք, թէ մինչեւ սովետական կարգերը Հայաստանի մէջ որեւէ քաղաքական ներկայութիւն չէ եղած, եւ թէ հոն պետականութիւն յառաջացած է նշեալ կարգերու հաստատումէն ետք: Պէտք է ըսեմ, որ երբ Հայաստան միացաւ Սովետական Միութեան, արդէն անկախ երկիր էր եւ ունէր այդ օրերու միջազգային չափանիշերով իր ինքնուրոյն կառոյցը, եւ իր միացումը, համեմատած Վրաստանի եւ Ատրպէյճանի, տեղի ունեցաւ համրըւած օրերու տարբերութեամբ: Միացման անհրաժեշտ գործողութիւնները կատարուեցան յար եւ նման այլ երկիրներու միացումին. միացած այդ երկիրները յետագային կազմեցին Սովետական Միութիւնը: